Hiperczujność po traumie a koncentracja. Dlaczego ciągła gotowość tak męczy?

Hiperczujność nie kończy się na obserwowaniu drzwi i sprawdzaniu otoczenia. Jeśli część uwagi stale pilnuje potencjalnego zagrożenia, skutki zaczynają być widoczne w koncentracji, śnie, zmęczeniu i potrzebie kontrolowania sytuacji.

Uwaga idzie na zagrożenie, nie na zadanie

Dokument jest przed oczami, a część głowy pilnuje rozmowy z sąsiedniego pokoju. Sen psuje winda, kroki, samochód pod oknem i zamykane drzwi. Na spotkaniu toczy się rozmowa i jednocześnie obserwowany jest ktoś po drugiej stronie sali. Łatwo nazwać to problemem z koncentracją. Opis się zgadza. Źródło jeszcze nie.

Przy PTSD część zasobów uwagi może być stale zajęta potencjalnym zagrożeniem. NICE wymienia hiperczujność razem z trudnościami ze skupieniem i snem. To ma znaczenie przy różnicowaniu z ADHD. W ADHD trudności z uwagą, organizacją i impulsywnością zwykle mają historię rozwojową. Po traumie kłopot ze skupieniem może pojawić się później albo wyraźnie nasilić wraz z bezsennością, czujnością, unikaniem i ponownym przeżywaniem. Oba obrazy mogą współwystępować. Samo „nie potrafię się skupić” tego nie rozdziela.

Gotowość męczy, nawet gdy „nic się nie stało”

Cały dzień obserwowania ludzi, przewidywania ich reakcji, sprawdzania dźwięków i kontrolowania przestrzeni zostawia wieczorem wyczerpanie. Sen jest płytszy, bo każdy hałas może obudzić. Niewyspanie dokłada drażliwość i jeszcze bardziej psuje skupienie. Zostaje mniej siły na emocje, pracę i relacje. Trudność przestaje dotyczyć wyłącznie momentów podobnych do traumy. Wchodzi w zwykły dzień.

Zasady dają poczucie wpływu

Pojawiają się stałe warunki. Wiedzieć, kto przyjdzie. Mieć własny transport. Nie siadać tyłem do drzwi. Wiedzieć, gdzie leży telefon. Mieć drogę wyjścia. To nie zawsze jest objaw. Czasem po prostu sposób, by funkcjonować.

Więcej mówi to, co dzieje się po utracie kontroli. Lekka irytacja po zmianie miejsca przy stole to coś innego niż nagłe poczucie zagrożenia. Informacja o planie, która porządkuje dzień, to coś innego niż konieczność upewniania się, że w każdej chwili da się uciec. Zachowanie samo nie wystarcza. Liczy się jego funkcja.

Czujność mogła być wcześniej

Nie każda osoba, która intensywnie obserwuje świat, zaczęła tak funkcjonować po traumie. Od dzieciństwa bywa silniejsza reakcja na dźwięki, wrażliwość sensoryczna, stałe analizowanie zachowań innych albo zaburzenie lękowe. Późniejsze traumatyczne doświadczenie może dołożyć do tego kolejną warstwę.

Dlatego mało mówi samo stwierdzenie, że ktoś jest czujny. Ważniejsze są inne pytania. Jak było przedtem? Co zmieniło się po konkretnym wydarzeniu? Czego właściwie wypatruje? Jakiego scenariusza się spodziewa? Co się dzieje, gdy nie może kontrolować sytuacji? Chronologia znowu waży więcej niż lista objawów.

Ostrożność zostaje. Ma wrócić do teraźniejszości

Zdrowienie nie polega na wyłączeniu czujności. Ostrożność jest potrzebna. Kłopot zaczyna się, gdy system alarmowy słabo odróżnia to, co dzieje się teraz, od tego, co już minęło.

Terapia PTSD nie sprowadza się więc do powtarzania, że jest bezpiecznie. NICE zaleca terapie skoncentrowane na traumie: pracę ze wspomnieniami, znaczeniem zdarzenia, pobudzeniem, unikaniem i stopniowym odzyskiwaniem zwykłego funkcjonowania. Po traumie nie trzeba uczyć się ignorować świat. Trzeba odzyskać możliwość reagowania głównie na to, co dzieje się teraz, zamiast stale przygotowywać się na powrót tego, co wydarzyło się kiedyś.