Leczenie traumy i PTSD

Przewodnik po metodach terapeutycznych opartych na dowodach naukowych — z opisem mechanizmu działania, skuteczności i wskazań.

Zasady doboru terapii

Dobór metody leczenia zależy od kilku czynników:

• Obraz objawów i historia trudności — rozpoznania PTSD i C-PTSD opierają się na wzorcu objawów, a nie wyłącznie na tym, czy zdarzenie było pojedyncze czy długotrwałe
• Dysocjacja i zdolność do pozostawania w kontakcie z teraźniejszością — mogą wymagać dostosowania tempa, dodatkowego przygotowania lub zmiany sposobu prowadzenia terapii, ale nie oznaczają automatycznie zakazu terapii skoncentrowanej na traumie
• Aktualne bezpieczeństwo i ryzyko — mają znaczenie dla kolejności celów terapii i sposobu prowadzenia leczenia
• Dostępność — NFZ, prywatna, telemedycyna
• Preferencje pacjenta — ważny czynnik terapeutyczny sam w sobie

EMDR — Desensytyzacja i Przetwarzanie za pomocą Ruchu Gałek Ocznych

EMDR jest ustrukturyzowaną terapią opracowaną przez Francine Shapiro. Procedura obejmuje pracę ze wspomnieniem traumatycznym oraz powtarzaną stymulację bilateralną, najczęściej ruchy gałek ocznych, ale także inne bodźce. Dokładny mechanizm działania EMDR pozostaje przedmiotem badań i nie należy sprowadzać go do jednego potwierdzonego procesu biologicznego.

8 faz EMDR:

1. Wywiad i planowanie leczenia — mapa wspomnień i celów terapii
2. Przygotowanie — psychoedukacja, budowanie zasobów, "bezpieczne miejsce"
3. Ocena — wybór docelowego wspomnienia, związanych z nim emocji i przekonań oraz ocena aktualnego dystresu
4. Desensytyzacja — kolejne serie stymulacji bilateralnej podczas pracy z materiałem traumatycznym i monitorowania reakcji
5. Instalacja — praca nad bardziej adaptacyjnym przekonaniem związanym z doświadczeniem
6. Skan ciała — sprawdzenie pozostałych napięć somatycznych
7. Zamknięcie — powrót do równowagi, samopomoc do następnej sesji
8. Ponowna ocena — sprawdzenie efektów sesji, kontynuacja lub nowy cel

Terapie Poznawczo-Behawioralne ukierunkowane na traumę

CPT — Cognitive Processing Therapy

CPT skupia się na rozpoznawaniu i modyfikowaniu utrwalonych przekonań związanych z traumą, na przykład dotyczących winy, bezpieczeństwa czy zaufania. Terapia może obejmować ustrukturyzowaną pracę pisemną i zadania wykonywane między sesjami.

PE — Prolonged Exposure

PE obejmuje między innymi pracę ze wspomnieniem traumatycznym oraz stopniowe, planowane podejście do bezpiecznych sytuacji, których osoba unika z powodu lęku. Terapia jest prowadzona przez odpowiednio przygotowanego specjalistę i dostosowywana do sytuacji pacjenta.

Terapie Somatyczne

Somatic Experiencing (SE)

Somatic Experiencing koncentruje się na doznaniach z ciała i regulacji pobudzenia. Może być wybierana przez część pacjentów jako podejście uzupełniające, ale obecna baza dowodowa nie pozwala przedstawiać jej jako równoważnej PE, CPT lub EMDR w leczeniu PTSD.

Sensorimotor Psychotherapy

Psychoterapia sensomotoryczna wykorzystuje obserwację doznań z ciała, ruchu i reakcji związanych z pobudzeniem. Jej baza dowodowa w PTSD jest mniejsza niż w przypadku terapii rekomendowanych w głównych wytycznych, dlatego nie powinna być przedstawiana jako ich równoważnik.

DBT — Dialektyczna Terapia Behawioralna

DBT uczy między innymi uważności, tolerancji dystresu, regulacji emocji i umiejętności interpersonalnych. Może być przydatna, gdy właśnie te problemy są istotnym celem leczenia, ale standardowa DBT nie jest obowiązkowym etapem, który każda osoba z C-PTSD musi przejść przed pracą skoncentrowaną na traumie.

Internal Family Systems (IFS)

IFS opisuje doświadczenie psychiczne jako pracę z różnymi „częściami” i ich funkcjami ochronnymi. Część osób może wybierać takie podejście, jednak obecne dane nie pozwalają przedstawiać IFS jako terapii PTSD o dowodach porównywalnych z PE, CPT lub EMDR.

Farmakoterapia

• Sertralina i paroksetyna — dwa SSRI z najmocniejszą bazą dowodową w VA/DoD 2023; oba są zatwierdzone przez FDA do leczenia PTSD
• Wenlafaksyna — SNRI również rekomendowany w VA/DoD 2023 na podstawie umiarkowanej jakości dowodów
• Prazosin — wytyczne VA/DoD sugerują jego stosowanie w koszmarach związanych z PTSD, ale nie jako leczenie wszystkich objawów PTSD
• Beta-blokery, w tym propranolol — obecne dane są niewystarczające, aby zalecać je jako leczenie PTSD
• Benzodiazepiny — VA/DoD 2023 rekomenduje przeciw ich stosowaniu w leczeniu PTSD ze względu na brak potwierdzonej korzyści i ryzyko szkód

Jak różni się poziom potwierdzenia metod?

Dostęp do leczenia w Polsce

Bezpłatnie (NFZ)

• Poradnia zdrowia psychicznego — do psychiatry nie jest potrzebne skierowanie. Zasady dostępu do psychologa i psychoterapii zależą od konkretnego świadczenia; w części świadczeń ambulatoryjnych wymagane jest skierowanie
• Centrum Zdrowia Psychicznego (CZP) — osoba dorosła może zgłosić się do punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego bez skierowania i wcześniejszej rejestracji, jeśli centrum działa na obszarze jej zamieszkania
• Pomoc szpitalna — w nagłym zagrożeniu osoba może zgłosić się do szpitala psychiatrycznego bez skierowania; o przyjęciu decyduje lekarz izby przyjęć

Prywatnie

• Ceny prywatnych konsultacji i psychoterapii różnią się zależnie od miasta, kwalifikacji specjalisty, długości sesji i placówki; warto sprawdzić aktualny cennik przed umówieniem wizyty.
• Jeśli korzystasz z prywatnego ubezpieczenia lub abonamentu medycznego, sprawdź bezpośrednio zakres świadczeń w swoim planie.