PTSD
Co uruchamia flashback i czy każdy flashback oznacza PTSD?
Dźwięk, zapach, światło albo fragment sytuacji mogą uruchomić silną reakcję. Wyjaśniamy, czym są bodźce przypominające traumę, jak działa unikanie i dlaczego pojedynczy flashback nie oznacza automatycznie PTSD.
Ponowne przeżywanie nie zawsze zaczyna się od obrazu albo świadomego wspomnienia. Czasem pierwsza pojawia się reakcja ciała, a dopiero później człowiek zauważa, jaki dźwięk, zapach, słowo albo sytuacja ją uruchomiły.
Najpierw reaguje ciało
Minęło kilka lat od poważnego wypadku. W restauracji spada taca. Huk. Zanim pojawi się myśl, że to tylko naczynia, ciało już podskakuje. Mięśnie twardnieją. Jest impuls, żeby uciec.
Sam przestrach nie wystarcza do PTSD. Taki odruch pojawia się z wielu powodów. W tym zaburzeniu dochodzi reszta wzorca: unikanie tego, co przypomina wydarzenie, oraz utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia. Objawy trwają co najmniej kilka tygodni i utrudniają funkcjonowanie. Jedna gwałtowna reakcja na hałas nie jest diagnozą.
Bodziec bywa czytelny albo prawie niewidoczny
Czasem układanka jest prosta. To samo skrzyżowanie. Ten sam obraz zderzenia. Czasem nie. Wystarczy zapach perfum, konkretne światło, muzyka z tamtego dnia, sposób, w jaki ktoś zamyka drzwi, albo dotyk w określonym miejscu.
Wtedy reakcja na początku wygląda na bezsensowną. Bezpieczne pomieszczenie. Zwykłe zdanie. I nagle bardzo silne napięcie. Dopiero później da się połączyć ton głosu albo słowa z wcześniejszym doświadczeniem. Prace nad natrętnymi wspomnieniami pokazują, że często są mocno sensoryczne i obrazowe. To nie jest spokojne opowiadanie sobie historii w głowie.
Unikanie przynosi ulgę i potrafi utrwalić problem
Jeśli ulica uruchamia bardzo złe wspomnienie, naturalne jest jej omijanie. Potem okolicy. Potem samochodu. Potem rozmów, ludzi, wiadomości, filmów, zapachów i sytuacji, które mogą coś przypomnieć. To zrozumiałe. Napięcie spada szybko.
W PTSD to samo unikanie może jednak podtrzymywać trudności. Coraz mniej jest okazji, by sprawdzić, że przypomnienie o dawnym zagrożeniu nie jest zagrożeniem obecnym. WHO wymienia unikanie jako jeden z podstawowych elementów PTSD. Dlatego terapie o dobrych dowodach nie kończą się na uspokajaniu lęku. Pracuje się też ze wspomnieniem, z jego znaczeniem i z tym, czego człowiek zaczął unikać. NICE zaleca między innymi terapie poznawczo-behawioralne skoncentrowane na traumie oraz EMDR.
Tuż po zdarzeniu podobne objawy bywają przejściowe
Po wypadku, napaści, katastrofie albo innym bardzo trudnym doświadczeniu koszmary, natrętne obrazy albo flashbacki mogą pojawić się także u osób, u których PTSD się nie rozwinie. NICE zaznacza, że krótkotrwałe reakcje po traumatycznym urazie są częste i mogą obejmować zaburzenia snu, natrętne myśli i wspomnienia, koszmary oraz flashbacki. Jeden objaw nie mówi całej historii. Liczy się czas, nasilenie, reszta wzorca i to, jak zmieniło się życie.
Flashback emocjonalny nie jest osobnym kryterium diagnostycznym
Szczególnie przy rozmowie o złożonym PTSD wraca to sformułowanie. Ludzie opisują moment, w którym nie wraca scena, tylko gwałtowny lęk, wstyd, bezradność albo poczucie zagrożenia związane z wcześniejszym doświadczeniem. To bywa bardzo realne i klinicznie ważne.
Nazwa nie jest jednak osobnym kryterium PTSD ani C-PTSD w ICD-11. Sam skok emocji nie wystarcza, by mówić o flashbacku w znaczeniu diagnostycznym. Język internetu objął więcej niż klasyfikacja.
Zamiast trzymać się etykiety, lepiej opisać przebieg
Ktoś mówi: miałem flashback. Warto dopytać dalej. Co wróciło: obraz, dźwięk, zapach, fragment sytuacji? Czy było jasne, gdzie jest? Czy pojawiło się poczucie, że zdarzenie dzieje się ponownie? Jak długo to trwało? Co było tuż przedtem? Czy potem zaczęło się unikanie podobnych sytuacji?
Takie pytania dają więcej niż dopasowywanie przeżycia do hasła z sieci. W PTSD przeszłość nie znika. Kłopot polega na tym, że jej kawałek potrafi wrócić nie jako opowieść o tym, co było, tylko jako wrażenie, że to dzieje się teraz.